Elke middag om half 4 vertrekt er vanuit het centrum van Gdansk een ‘gratis’ Wandeltour met als thema de roemruchte vakbeweging Solidariteit. Gids Martin leidt tegen vergoeding van een fooi toeristen 2,5 uur lang rond langs memorabele plekken die met Solidariteit en de strijd tegen het communisme te maken hebben. Als ik om kwart over 3 bij het afgesproken punt aankom, is hij al druk aan het vertellen en dat houdt niet meer op. Uiteindelijk verschijnen er ruim 30 toeristen, vanuit Rusland tot India. Normaal verwacht hij er in dit jaargetijde maar 5 of 6. De hoge opkomst heeft vast met het stralende weer te maken.

Foto van het centrum van Gdansk, net na de oorlog in 1945
De tour begint aan de binnenzijde van de oude stadspoort (de Gouden Poort): daar hangen foto’s van hoe Gdansk aan het einde van de Tweede Wereldoorlog er uit zag. Vooral de binnenstad was zwaar gebombardeerd. Na de oorlog vertrokken de Duitse inwoners, die ruim in de meerderheid waren, naar het westen. Gdansk werd bevrijd door het Sovjetleger, en opnieuw opgebouwd door Polen uit de regio.
We lopen niet door de oude binnenstad die mooi is gerestaureerd en wel wat van Amsterdam weg heeft, maar juist langs de randen daarvan. Zo staan we stil op een onooglijk parkeerterrein, voor het politiebureau. Het was hier in de jaren 70 dat voor het eerst Lech Walesa’s naam in de boeken kwam tijdens een demonstratie. De meest bloedige confrontatie tussen arbeiders en het gezag vond plaats in datzelfde jaar, toen de regering plots een verhoging van de voedselprijzen aankondigde. De scheepsarbeiders van Gdansk gingen in staking. Deze werd na een aantal dagen bloedig neergeslagen.

Middeleeuwse molen, later een PEWEX en nu gesloten in afwachting van een nieuwe bestemming
De wandeling zet plekken in de schijnwerpers die je zelf zo voorbij zou lopen. We zien de eerste nachtclub waar rockmuziek werd gespeeld, een standbeeld van een Poolse koning die de Turken versloeg en de dollarwinkel PEWEX. Uit het verhaal van de gids, die probeert enigszins neutraal te blijven, blijkt toch wel dat de inwoners van Gdansk zich altijd anti-Warschau opstelden. De hoofdstad stond teveel onder Sovjet-invloed.
In de schaduw van de enorme Catherina kerk ligt een kleinere kerk, ook van baksteen. Dit is de Brigittakerk, die in 1973 met Zweeds geld werd herbouwd en als parochiekerk voor de scheepsarbeiders dienst deed. De afgelopen 17 jaar is men hier aan het sparen geweest voor een altaar gemaakt van het dure barnsteen – sinds afgelopen december is het helemaal af. Voor de kerk staat een standbeeld van Paus Johannes Paulus II, hij wordt nog steeds zwaar vereerd in Gdansk. Hij staat hier symbool voor het verzet van de katholieke kerk tegen het communisme.

Paus Johannes Paulus II voor de Brigittakerk
De scheepswerf zelf ligt een minuut of 20 lopen buiten het centrum. De werf is nog steeds in gebruik, hij is lang in bezit geweest van een Oekraïense oligarch maar is sinds kort teruggekocht door de Poolse staat. Voor je bij de werf zelf komt, loop je langs een reeks aan monumenten ter nagedachtenis aan Solidariteit en de scheepsarbeiders. Het lijkt een heuse pelgrimsplaats.
Zo is er een officiële gedenkplaats ter nagedachtenis aan de slachtoffers van het politieoptreden in 1970. Het toegangshek tot scheepswerf nummer 2 is een informeler monument, een reconstructie van het hek dat in 1981 door een tank omver werd gereden. Nu hangt er een foto van Paus Johannes Paulus II en de vlag van Solidariteit. In de kiosk ernaast kun je souvenirs kopen zoals aanstekers en mokken met het logo van Solidariteit.

Replica van ‘de’ toegangspoort tot de scheepswerf

Dezelfde poort afgebeeld in een maquette, ten tijde van de stakingen
Achter het hek ligt een roestbruin complex, het Europese Solidariteitscentrum. Het is in een brutalistische stijl ontworpen, het ziet er uit als een roestig schip in de werf. Nu zijn er tentoonstellingen over de vrijheidsstrijd in Europa, en ook Walesa houdt hier nog kantoor.
Wij gaan echter nog wat verder het terrein op, naar het voormalige trainingscentrum van de scheepsarbeiders. Ook dit is één groot eerbetoon aan de geschiedenis van Solidariteit. Er is een fototentoonstelling, en op een maquette kun je zien hoe de werf erbij lag ten tijde van de protesten. Het verhaal eindigt hier met de ronde tafel conferentie en vrije verkiezingen in 1989.

Eén van de hoge kranen in de moderne scheepswerf van Gdansk
Is de (betaalde) gids een aanrader?
Ja, vind ik zeker. Hij weet uiteraard veel over de recente geschiedenis en politiek van Polen.
Oké dankjewel!