Franeker

In mijn missie om dit jaar alle monumenten op Nederlands Voorlopige Lijst te bezoeken trek ik deze zondag naar Franeker. Deze historische stad in Friesland herbergt het genomineerde Eise Eisinga Planetarium.

Om er te komen rijd ik over een ander Nederlands icoon: De Afsluitdijk. Ik was er nog nooit geweest. Deze multifunctionele dijk heeft vorig jaar zelf gestreden voor een plaatsje op de Voorlopige Lijst. Het werd echter afgewezen omdat het geen status als nationaal monument heeft, en als van onvoldoende universele waarde werd beschouwd.

Afsluitdijk: zoet water links, zout water rechts

Afsluitdijk: zoet water links, zout water rechts

De snelweg over de dijk is één van de plaatsen in Nederland waar je tegenwoordig 130 kilometer per uur mag rijden. Ik vind het alleen een beetje zonde om er overheen te zoeven, dus stop ik na een paar kilometer bij een parkeerplaats. Daar is ook een voetgangersbrug over de weg zodat je zowel de Waddenzee als het IJsselmeer van dichtbij kunt bekijken. Het waait er flink. en aan de noordkant proef je het zout van de zee op je lippen. Er staat ook een groot standbeeld van de ontwerper Lely (waar hij net op Lenin lijkt).

Na de dijk is het nog een minuut of 20 rijden tot aan het centrum van Franeker. Ik zet mijn auto ergens op een gratis parkeerplek aan de rand. Gisteren heb ik een stadswandeling uitgeprint, en daar begin ik mijn bezoek mee. Het planetarium is pas vanaf 1 uur open. Er zijn niet veel mensen op straat, en de enkeling die ik tegenkom kijkt me na. Het is een typische zondagochtend in Nederland, in een typisch Nederlands plaatsje. In het straatbeeld wisselen fraaie grachten en siergevels af met de alomtegenwoordige Zeeman, Blokker en de lokale Chinees.

De wandeling door de stad duurt een uurtje. Eén van de mooiste plekken is het Stadhuis, ook erkend als een van Nederlands topmonumenten. Daar vlak in de buurt staat het schattige Korendragershuisje, uit 1634 en met een karakteristieke trapgevel.

Stadhuis van Franeker

Het Stadhuis van Franeker

Mooi op tijd kom ik een paar minuten voor de openingstijd weer bij het Planetarium aan. Ik ben niet de enige – er staan al een stuk of 10 mensen te wachten. Het Planetarium uit 1781 bevindt zich nog altijd op de oorspronkelijke locatie, in het huisje van Eisinga tegenover het stadhuis. Na 4,5 EUR entree betaald te hebben schuifelen we met z’n allen het pijpenla-achtige gebouwtje in.

De zaal waar het allemaal om gaat is de woonkamer: daar aan het plafond bouwde Eisinga zijn model van het sterrenstelsel. Het is een schildering met bewegende elementen op een hemelsblauwe houten ondergrond. Het wordt bestuurd door een ingewikkelde mechanische raderstructuur op de erboven gelegen zolder.

We krijgen ter plekke een uitleg van een kwartiertje. Het is echt fascinerend hoe het allemaal is bedacht: je kunt zien hoe de planeten ten opzichte van elkaar bewegen, maar ook hoe laat het nu is, welke datum, welk jaar. Eisinga heeft ook een hele handleiding nagelaten over hoe het allemaal werkt, en met instructies voor de beheerders. Zo zetten ze in een schrikkeljaar het geheel gewoon handmatig een dagje terug zodat het dan twee keer 28 februari is.

Het Planetarium

Het Planetarium

Het gebouw is wat groter dan het er van de voorkant uitziet. Achter was de ruimte waar Eisinga zijn dagelijks beroep als wolkammer uitoefende. Nu zijn er tentoonstellingen over astronomie en gereedschappen te zien. In het Planetarium komen tegenwoordig al 48.000 bezoekers per jaar.

Kansen als werelderfgoed: redelijk, het is het oudste nog werkende planetarium ter wereld en ook de persoon Eisinga (autodidact) en het doel ervan (voor tijdgenoten de werking van het heelal aanschouwelijk te maken en zo bijgeloof tegen te gaan) leveren een mooi verhaal op. De belangrijkste bedenking die ik heb is dat het wel een heel klein object is, van een paar vierkante meter. Er staan ook al minstens 25 andere monumenten op de Werelderfgoedlijst die een relatie hebben met astronomie/astrologie.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s